بررسي آثار ملا نفس ، شاعر و داستانسراي ادبيات كلاسيك تركمن
به گزارش خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی دانشجویان و دانش آموختگان ترکمن ایران از کلاله، چهل و نهمين نشست ماهانه جمعيت فرهنگي هنري مختومقلي كلاله با موضوع بررسي آثار ملانفس ، شاعر و داستانسراي ادبيات كلاسيك تركمن ، با شركت جمعي ازاساتيد و فعلان عرصه فرهنگ و ادب تركمن و علاقمندان موضوع هاي فرهنگي ادبي در سرسراي كتابخانه عمومي كلاله برگزار شد . ابتدا عزيز ممي زاده از اعضاي جمعيت مختومقلي كلاله ، پيرامون ويژگيهاي كمي و كيفي موضوع نشست چهل و نهم پرداخت و گفت: از اينكه براي شركت در چهل و نهمين نشست ماهانه اين تشكل فرهنگي هنري حضور بهم رسانده ايد ، تقدير و تشكر مي كنيم جمعيت مختومقلي كلاله طي 10 سال فعاليت خود حدود 50نشست و همايش با موضوع هاي تاريخ ، ادبيات ، فرهنگ و هنر تركمن برگزار كرده است .
اميدواريم اين گونه نشست ها در سمت و سوي بهينه بخشيدن فرهنگ مردم نقش سازنده اي ايفا نمايد . انسانها براي غلبه بر مشكلات و شرايط سنگين زندگي به خيال و افسانه روي مي آورند . اين مر تلاشي در جهت پس زدن شرايط سخت زندگي از سوي آنهاست. با توجه به اينكه مردم در زندگي عمومي خود آفرينشهاي فرهنگي اعم از روايت ها ، داستانها ، افسانه ها و ادبيات شفاهي مانند لاله ها ، هودي ها و ... را مورد استفاده قرار مي داده اند ، شاعران ، نويسندگان و تشكلهاي فرهنگي ، در جهت نوشتن ، جمع آوري ، تدوين و انتشار آفرينشهاي فرهنگي تلاش مضاعفي بايد داشته باشند .جمعيت مختومقلي كلاله در راستاي اين امر فعاليت پيگيري را با همكاري و مساعدت اساتيد و پژوهشگران فرهنگي هنري دنبال مي كند . در نشست امروز كه به شكل ميزگرد برگزار مي شود ، اساتيد به بررسي آثار ملانفس ، شاعر-داستانسراي ادبيات كلاسيك تركمن خواهند پرداخت.
سپس ميزگرد بررسي آثار ملانفس ، شاعر-داستانسراي كلاسيك تركمن با شركت عطانظر برزين ، آنه دردي عنصري و يعقوب رحيمي داشلي برون آغاز شد . ابتدا استاد عطانظربرزين به منظور آشنايي بيشتر شركت كنندگان در اين نشست به معرفي دوره هاي مختلف ادبيات تركمن پرداخت. براساس تقسيم بندي وي ادبيات تركمن شامل اين دوره ها ميباشند.
الف)دوره ادبي اوغوز-قبجاق: در اين دوره نويسندگان و كتابهاي اوليه تركمن ها شامل كتاب ديوان الغات ترك نوشته محمودكاشغرلي و ديوان حكمت خواجه احمد يساوي مي باشد.
ب)دوره ادبي جغتايي: در اين دوره نويسندگان از زبان تركي ازبكي استفاده نموده اند و بارزترين كتاب اين دوره غزليات فضولي مي باشد و آخرين نماينده آن نيز دولت محمدآزادي با كتاب وعظ آزادي و حكايت جابربن انصاري است.
ج)دوره ادبي كلاسيك: در اين دوره شعرا و نويسندگان ، زبان ادبي جغتايي را ترك و به زبان اصيل تركمني روي آورده شعر و داستان نوشته اند . اين دوره با نورمحمدعندليب و مختومقلي فراغي آغاز مي شود . شيدايي-معروفي – كمينه – ملانفس و مسكين قليچ از نويسندگان و شعراي مشهور اين دوره مي باشند. در دوره ادبي كلاسيك كه در قرون هيجدهم و نوزدهم رواج داشت ، شعرا داراي كتابهاي داستان نيز بوده اند . با آثار اين دوره به علت آسان بودن فهم مطالب بيشتر آشنا شده ايم.
د)دوره ادبي معاصر: اين دوره از آغاز قرن بيستم تا بحال را شامل مي شود . در اين دوره شعرا و نويسندگان تقريبا دنباله رو دوره كلاسيك با مضمونهاي تازه مي باشند. ادامه دهنده اين ميزگرد ادبي ، استاد آنه دوردي عنصري بود . وي با اشاره به شاخصه هاي مرحله اول دوره كلاسيك ادبيات تركمن و ظهور شاعر –داستانسرايان چون نورمحمد عندليب ، دولت محمد آزادي ، عبدالله شابنده و ..... در اين دوره ، گفت: ملانفس آخرين شاعر –داستانسراي دوره كلاسيك ادبيات تركمن بوده و اثر مشهور وي داستان عاشقانه ي « زهره –طاهر» است.
استاد عنصري سپس رويدادهاي ادبي قرون هفدهم و هيجدهم ميلادي در تاريخ ادبيات تركمن را بسيار حائز اهميت و تاثير گذار دانسته ، شاعران اين دوره را به دو مرحله ي 1-شاعر ، داستانسرايان 2-مرحله ي شاعران تقسيم بندي كرد و گفت :« ملانفس» شاعر- داستانسراي قرن نوزدهم ميلادي نيز محصول اين« سنت ادبي» است. وي ضمن پرداختن به شعر وشاعري وخلق اشعار ناب عاشقانه بخشي از خلاقيت ادبي خودرابه كار داستانسرايي صرف مي كند.
شاهكارداستاني« زهره- طاهر » اثر ماندگارملانفس است. اگر گروه شاعران داستانسراي مرحله ي اول ادبيات كلاسيك تركمن رابه كارواني تشبيه كنيم ، طلايه داراين كاروان«نورمحمدعندليب»بوده وعقبه ي آن را«ملانفس»نمايندگي مي كند.توان گفت« سنت ادبي» داستانسرايي كه از اواسط قرن هفدهم وبا نورمحمدعندليب آغازشد با داستان عاشقانه ي «زهره- طاهر» اثر ماندگار« ملانفس » به پايان مي رسد. به بياني« ملانفس » آخرين شاعر-داستانسراي ادبيات كلاسيك تركمن است. اين محقق و كارشناس فرهنگ و ادب تركمن ، بخشي از مطالب خود را به ارزيابي كيفي سنت داستانسرايي در ادبيات كلاسيك تركمن اختصاص داد و تزريق جوهره ي تركمني به داستانها را اصلي ترين شاخصه و خلاقيت شاعر – داستانسرايان تركمن دانسته و منشاء تاريخي اين داستانها را به دو گروه 1-داستانهاي متعلق به ادبيات تركي 2-داستانهاي متعلق به ساير ملل ، تقسيم بندي كرد و افزود : مي دانيم كه قوم تركمن ازنظر نژادي منشأ تركي دارد. به اين اعتبارنيز در دوره بندي تاريخ ادبيات خودداراي مراحل مشترك سيرتطّور دبي با سايراقوام ترك واوغوز مي باشد يكي از جلوه هاي تأثير اين روندرا مادرادبيات كلاسيك تركمن بصورت ظهور«داستان» هاي حماسي يا عاشقانه مي بينيم كه با« پيرنگ داستاني» واحدو در« واريانت» هاي مختلف در ميان اقوام مختلف نژاد ترك ازجمله تركمن رواج داشته ودارد. داستان حماسي «گوراُوغلي» نمونه گويايي بر اين ادّعا است. داستان حماسي « گوراُوغلي» با « پيرنگ داستاني» تقريبا ً واحد ولي با « روايت » هاي مختلف دربين تركان تركيه ،تركان آذربايجان ، تركان قفقاز، تركمن ها،اوزبك ها و . . . تا اعماق روح مردم نفوذ كرده است. داستان عاشقانه ي « زهره- طاهر»نيز به همين گونه در تركيه ،آذربايجان ،اوزبكستان و تركمنستان رايج بوده است.
گروه داستان هاي متعلق به ساير ملل اين داستان ها منشأ غير تركي دارند و متعلق به ادبيات دوره ي اسلامي اند كه بعضا از داستان هاي «هزارويكشب» ويا آثارداستاني ساير شاعران ايراني وسيله ي شاعر-داستانسريان تركمن اقتباس شده است. عاشقانه هاي«ليلي ومجنون» و«يوسف وزليخا»قطعا ً منشأعربي– اسلامي داشته ومتعلق به ادبيات اسلامي اند. اماشاعر-داستانسراي تركمن ضمن اقتباس« بُن مايه ي»عشقي آن با خلاقيت شاعرانه ي تركمني خود،جوهره ي قومي، آداب، سنن و خلاصه جوانب متنوع « كاراكترقومي » خود را برآن مي دمد واثري نو وبديع مي آفريندكه ضمن داشتن تفاوت هاي بارز با « منشأ » اوليه ي خود، داراي وجوه ممتازه ي ادبي- قومي تركمن است. سپس استاد عنصري در تشريح ويژگيهاي زندگي ملانفس و نقش دوره تاريخي زندگي او در آفرينش ادبي اين شاعر داستانسراي تركمن گفت : عليرغم اينكه حدودا ً از سال 1940 ميلادي محققان تركمنستان آثار و مقالات متعددي در موضوع زندگي ملانفس منتشركرده انداما هنوزسال ومحل تولد ووفات وي بطورقطع روشن نيست.درتعدادي ازآثار ازجمله كتاب « ادبيات تركمن» كتاب2 9 -و آنتولوژي شعرتركمن 3 . زمان تولد و درگذشت شاعربين سال هاي 1810-1862 ذكرشده اما زادگاه وي با اختلاف در« سرخس» و « مرو» گزارش شده است.
در« ديوان ملانفس 4 » چاپ ايران سال تولد و فوت شاعر بين سال هاي 1810-1860 و زادگاه وي « سرخس» قيد شده است. به دليل همين اغتشاش موجود در اقوال پژوهشگران، دكتر ارازمحمدسارلي در اثر خود هيچگونه نظرقطعي دراين موضوعات ارائه نداده و ضمن بيان اين ديدگاه ها با استناد به بعض اشعار نويافته ي شاعر اين احتمال كه سال تولد شاعر مي تواند1800 ميلادي باشد را نيز مطرح مي كند.
پدرملانفس ،ملا قاديربردي نام از افراد آگاه زمانه ي خود بوده .لقب « ملا» بيانگرسواد وفرهنگ وي درشرائط زماني خود است. ملانفس نيز در مدارس شناخته ي منطقه علم آموزي مي كند و سپس در مرو با لقب «ملا» به كار تدريس مي پردازد. شاعردر زمان حيات خودشاهد حساس ترين دوره ي تاريخي قوم تركمن بود. جنگ هاي سرنوشت سازتركمن باخان نشين خيوه وشكست وهزيمت ازبكان با بجاي گذاشتن جسد«محمدامين خان»حكمران خوارزم وجنگ هاي «غارري غالا » و« مرو» كه بين سال هاي 1853-1860 باسپاه قاجارروي مي دهد ،همه درزمان حيات شاعر اتفاق مي افتد.ملانفس كه درمرومي زيسته دربطن اين حوادث سرنوست ساز حضورداشته وبطورطبيعي آفرينش شعري وي تحت تأثير اين رويدادها قرارگرفته است.چنانكه تعدادي ازاشعار وي دروصف سرداران و قهرمانان نظامي تركمن سروده شده است . ظاهرا ً شاعر به دليل جراحات وارده در« جنگ مرو » دارفاني را وداع گفته است.
آفرينش ادبي – هنري شاعر شخصيت شاعرملانفس داراي سه جنبه است:
ملانفس به مثابه يك « باغشي»
ملانفس به مثابه يك « شاعر»
ملانفس به مثابه يك « داستانسرا»
مي دانيم كه يكي از برادران ملانفس به نام « آغاجيق» خواننده موسيقي مردمي تركمن بوده است. حتي وي لقب « باغشي » را داشته ودرميان مردم به « آغاجيق باغشي» شهرت داشته است. ظاهراً تحت تأثير برادروشايد هم متأثرازيك« سنت هنري خانواده گي» ملانفس نيزبه كارنوازنده گي وخواننده گي اشتغال داشته وبعض اشعارخودرابه آواز اجرامي كرده است.ازمشهورترين ترانه هاي وي« شيرمايي داراق» است كه بنابه روايت هاي مردمي ثبت شده قدمتي نزديك به 170 سال دارد.6 از اين منظر ملانفس به عنوان يك « باغشي» معرفي مي شود.بنظرمي رسدازنظرهنري نيزملانفس ادامه دهنده ي« سنت باغشي گري» تعدادي ازشاعران كلاسيك تركمن مثل« عبدالله شابنده » بوده است. ملانفس در عين حال يك « شاعر» است و به دليل سرايش اشعار تغزلي به درست يا غلط از طرف پژوهشگران تركمن لقب «سلطان سرزمين عشق»را دارد. اشعار تغزلي وي عموما ًَ درقالب مخمّس وغوشوق سروده شده اند.درعين حال تعدادي اشعار وي داراي مضامين قهرماني وسلحشوري است.
« داستانسرايي ملانفس » شايد از ديگر جهات شخصيت ادبي –هنري وي نمود بيشتري داشته باشد. اثر داستاني عاشقانه وي با نام « زهره- طاهر» از شناخته ترين آثار ادبيات داستاني دوره كلاسيك تركمن است.
وي در ادامه با اشاره به دوره هاي تاريخي پيدايش داستان زهره – طاهر تصريح كرد: از شواهد چنين بر مي آيد كه درهرحال چه بصورت «روايي» - درروايت هاي بزمي باغشي هاي تركمن- وچه بصورت مكتوب،داستان«زهره وطاهر»درميان تركمن ها ازديربازشناخته بوده است.در بعض آثار ادبي تركمن مربوط به دوره زماني پيش از ملانفس اشاراتي به داستان « زهره- طاهر» شده است. ازجمله : در كتاب حماسي « گوراُوغلي» نام « زهره- طاهر»درميان عشّاق هفتگانه در رديف پنجم ، شابنده درشعربلند« گوزه ليم» « زهره- طاهر»را در رديف چهارم هفت عشاق و مختومقلي فراغي درشعر«سؤيميشم سني» نام « زهره- طاهر» را در رديف نهم از رديف دهگانه ي عشاق معروف آورده وچنين مي سرايد:
توتمادي اُولار دونياني
غالمادي ياري- ياراني
مثل اول طاهير- زُهرأني
سؤين دك سؤيميشم سني
مشاهده مي شود كه داستان عاشقانه ي « زهره-طاهر» قبل ازحيات ملانفس درميان مردم وجريان ادبي تركمن شناخته بوده است.محقق است كه ملانفس به عنوان يك شاعر آگاه به جريانات ِ ادبي ِ زمانه ي خوداز اين روايتهاي مردمي وآثارداستاني رايج مطلع بوده وبه آنها اشراف داشته ودرنگارش داستان خوداز اين منابع بهره كافي برده است.اما آنچه كه«زهره –طاهرِ»ملانفس را از«طاهروزهره » دوشاعريادشده متمايزمي كند وجود عناصر يازجوهره ي روح تاريخي قوم تركمن است كه درجلوه هاي آداب وسنن،وفاداري وثبات قدم درعشق وظلم ستيزيدر برابر ظالمان در سازه ي داستاني اين روايت كهن تعبيه شده است. آن نيز ناشي از قدرت خلاقه ي ذهن وقّاد ملانفس آخرين شاعر- داستانسراي دوره كلاسيك ادبيات تركمن است. ادامه دهنده اين ميزگرد استاد ادبيات و مدرس دانشگاه يعقوب رحيمي داشلي برون بود . وي مطالب خود را با تشريح عشق از ديدگاه زميني و آسماني و تقسيم بندي آن به عشق مجازي و عشق حقيقي آغاز كرد و اظهار داشت : عشق در معنای لغوی به تعبيری برگرفته از " عشقه" و آن نوعی گياه است که بر اندام گياه ديگر می پيچد و کل وجود گياه ميزبان را فرا می گيرد. از اين لحاظ به "پيچک" نيز معروف است.
عشق را از ديدگاه زمينی و آسمانی بودن آن به عشق مجازی وعشق حقيقی تقسيم کرده و غالباً از بيان رموز عشق حقيقی امتناع نموده اند؛ چون زبان وبيان وقلم از شرح آن عاجز است و متشرّعين اين گونه شطح و طامات صوفيانه را کفر دانسته اند . ملا نفس شاعر کلاسيک ترکمن و پيرو مکتب مختومقلی فراغی در ادبيات ترکمن به « عشق مولکونينگ شاسی» يعنی فرمانروای اقليم عشق معروف است. در اين جستار بر آنيم تا معانی عاشقانه را در ديوان او مورد مطالعه قرار دهيم.
با يک نگاه به عنوان اشعار ملا نفس می توان دريافت که جز موارد اندک چون «مردلرينگ مردانی دير»،«سرداری»، «قاجار بای»، «خوجام» ، «خانی دير» و برخی اشعار اخلاقی اجتماعی ، بقيّه عاشقانه از نوع عشق مجازی و اندکی عارفانه آميخته به مجاز است. در مجموعه ی اشعار ملا نفس چاپ استاد مراد دردی قاضی به سال 1358 از مجموع 94 شعر 67 عنوان شعر به غنايی از نوع عاشقانه اختصاص دارد و پنج شعر نيز دارای آموزه ی دينی و عرفانی است.
اشعار دينی و موعظه ها نمودی از پايه های عقيدتی شاعر برای بيان مفاهيم عارفانه و عشق حقيقی می باشند ؛ به عنوان مثال در شعر " دوش بولار " کسب گوهر ايمان ، جوشش دريای رحمت برای مومن ، ناپايداری دنيا ، ترجيح اختيار بر جبر و دعوت به بندگی حق از مضامينی هستند که در متون عارفانه با شور و شوق عاشقانه بدانها پرداخته شده است .
استاد رحيمي داشلي برون در ادامه با بيان قطعاتي از شاعران دوره هاي مختلف به ويژگيهاي مجازي و عشق حقيقي و درآميختگي عشق مجازي و حقيقي پرداخت و در بخشي از اين مطالب گفت : ملانفس د رمناظره " ديدی ، آيد عرضينگ مهمان " عشق مجازی و حقيقی را به هم آميخته است :
گفتم : " تخت سلطنتت برقرار است " گفت : " اين تخت پادشاهی بی پايان است"
ديديم : " سنينگ دی شالار " ديدی : " يوقدير بی گمان "
گفتم : " پادشاهانی چون تو؟ " گفت : " يقيناً وجود ندارد. "
ديديم : " گلديم قولونگ من " ديدی : " تورگيت ، - ديدی - مسلمان "
گفتم : "آمده ام بندگی را " گفت : برخيز و رو ، ای مسلمان "
مضامين و معانی موجود در بند اول اين مناظره از نگاه عارفانه ، دلالت بر عشق حقيقی دارد . عاشقی که خود ، معشوق را به عنوان " سلطان عاشقان " خطاب می کند ، دلالت بر عشق کبير يعنی عشق خدای تعالی با بندگان دارد که از زبان عين القضات همدانی نيز اشاره شد.
معشوق ، عاشق را به عنوان " مهمان " خطاب می کند . در رقص و سماع عارفانه ی درويشان ترک زبان ، صوفيان همه خود را مهمان سفره ی حق می دانند چنانکه در عزل ذکر خنجر " ....ديوانه " چنين بيان شده است :
هو حلقه سی قورولدی
عاشق جانلار گلینگ لر
حق سفره سی ياييلدی
اوندان اولوش آلانينگ لار
" ای عاشقان بياييد سفره حق تعالی گسترده شده است ، سهم خود از آن برگيريد." علاوه بر اين ها، پايگاه اجتماعی و مذهبی شاعر از جمله اين که در اقوال و روايات شفاهی او را معلم مکتبخانه شمرده اند و خطاب "ملا" بر او اختصاص يافته است ، دلالت بر پاکی و برائت او از عشق های نفسانی دارد
در حاشيه نشست چهل و نهم جمعيت فرهنگي هنري مختومقلي كلاله 1- همزمان با برپايي اين نشست ، بيستمين شماره گونش ، نشريه داخلي جمعيت مختومقلي كلاله منتشر و در اختيار علاقمندان قرار گرفت . در اين شماره مقالات : ملانفس شاعر حماسه از دكتر ارازمحمد سارلي ، ملانفس آخرين شاعر-داستانسراي ادبيات كلاسيك تركمن از استاد آنه دوردي عنصري ، رنگ بي رنگي در كلام ملانفس از استاد يعقوب رحيمي داشلي برون ، چندقطعه شعر از ملانفس ، بولت سروده اتوز فرهمنديان و گزارش خبري نشست چهل و هشتم از حاجي محمد خدري چاپ شده است.
شاعران : منصور طبري ، عاشور قولاق ، ارازمحمد ارازنيازي ، نورياقدي زيارتي ، قمرالدين سيدي و كريم قرباني فر ، قطعاتي از سروده هاي خود را قرائت كردند.
2- دو نفر از نوجوانان عضو جمعيت مختومقلي كلاله به نامهاي ارازگل چندري و ميلاد سيدي به مناسبت برگزاري ميزگرد بررسي آثار ملانفس ، قطعاتي از اين شاعر كلاسيك تركمن را قرائت كردند.
احمد كشواد و تاغي صوفي يوسفي نيا از هنرمندان ني نواز انجمن موسيقي تركمني قره دالي گوگلان كلاله قطعاتي از آثار ملانفس را اجرا كردند.
3- بر اساس اعلام جمعيت فرهنگي هنري مختومقلي ، پنجاهمين نشست اين تشكل به بررسي آفرينش و شكل گيري داستان زهره-طاهر اثر ماندگار ملانفس شاعر-داستانسراي كلاسيك تركمن اختصاص دارد .
اين نشست ساعت 2 بعدازظهر جمعه 25 ديماه 1388 در محل سرسراي كتابخانه عمومي كلاله برگزار مي شود . براي شركت در اين نشست از عموم علاقمندان به ويژه فعالان فرهنگي هنري دعوت شده است.
